Prayagraj Ganpati festival हा उत्तर प्रदेशातील (Uttar Pradesh) प्रयागराज (Prayagraj) शहरातील एक अद्वितीय उत्सव आहे, जो मागील 50 वर्षांपासून साजरा केला जात आहे. महाराष्ट्रातून (Maharashtra) आलेल्या मराठी कुटुंबांनी या उत्सवाची सुरुवात केली आणि आजही ती भक्तिभावाने चालू आहे. या उत्सवाची खासियत म्हणजे सहस्रमोदक हवन (Sahasramodak havan) आणि गजाननाला अर्पण होणारा 1000 मोदकांचा नैवेद्य (naivedya).
प्रयागराजमध्ये गणेशोत्सवाची सुरुवात
Ganesh festival म्हणजेच गणेशोत्सवाचा उगम महाराष्ट्रात लोकमान्य टिळकांच्या (Lokmanya Tilak) काळात झाला. पण ही परंपरा हळूहळू इतर राज्यातही पोहोचली. प्रयागराजमध्ये 50 वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातून आलेल्या सुमारे 250 मराठी कुटुंबांनी Prayagraj Ganpati festival सुरू केला.
या उत्सवाचे आयोजन महाराष्ट्र लोकसेवक मंडळ आणि लोकमान्य टिळक सेवा ट्रस्टने केले. आधी काही कुटुंबांनी मिळून लहान स्वरूपात गणपतीची स्थापना केली, पण आता तो सार्वजनिक उत्सव (public Ganeshotsav) म्हणून ओळखला जातो.
सहस्रमोदक हवनाचे वैशिष्ट्य
Prayagraj Ganpati festival ची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे सहस्रमोदक हवन. उत्सवाच्या सातव्या दिवशी हा विशेष कार्यक्रम होतो. यामध्ये एक हजार मोदक (1000 modak) देशी तुपात बनवले जातात. प्रत्येक मराठी कुटुंब स्वतः मोदक तयार करून गणपती बाप्पाला नैवेद्य अर्पण करते.
हवनावेळी अथर्वशीर्ष पठण केले जाते, ज्यासाठी प्रत्येक वाचनाला 15 मिनिटे लागतात. नंतर हे मोदक कुटुंबीयांमध्ये प्रसाद म्हणून वाटले जातात. हा उपक्रम प्रयागराजमध्ये फक्त इथेच होतो, त्यामुळे तो अद्वितीय मानला जातो.
मराठी कुटुंबांची आजची भूमिका
सुरुवातीला 250 मराठी कुटुंबांनी हा उत्सव सुरू केला होता. आज फक्त 50 कुटुंब उरले आहेत, त्यापैकी 60% दारागंज परिसरात राहतात. गेल्या 46 वर्षांपासून अलोपीबागच्या ट्रस्ट परिसरात हा उत्सव मोठ्या थाटामाटात (grand celebration) साजरा केला जातो.
हा ट्रस्टचा परिसर सैन्याने 99 वर्षांच्या भाडेपट्ट्यावर दिला आहे. यासाठी दरमहा 2000 रुपये भाडे द्यावे लागते.
महाराष्ट्र ते प्रयागराज – संस्कृतीचा पूल
महाराष्ट्रातील गणेशोत्सवाने (Maharashtra Ganesh festival) समाज एकत्र आणण्याचा संदेश दिला. प्रयागराजमधील Prayagraj Ganpati festival हे त्याचंच उत्तम उदाहरण आहे. महाराष्ट्रातून आलेली परंपरा उत्तर भारतात रुजली आणि आता ती स्थानिक संस्कृतीचा भाग झाली आहे.
समाजाला देणारा संदेश
गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून तो एक सामाजिक उत्सव आहे. सहस्रमोदक हवन, अथर्वशीर्ष पठण, आणि 1000 मोदकांचा नैवेद्य ही सर्व गोष्टी लोकांमध्ये भक्तिभाव आणि एकात्मता वाढवतात.
म्हणूनच Prayagraj Ganpati festival हे फक्त एक परंपरा नसून सांस्कृतिक वारसा आहे.
निष्कर्ष
गेल्या 50 वर्षांपासून सुरु असलेला Prayagraj Ganpati festival आजही तितक्याच उत्साहाने साजरा केला जातो. मराठी कुटुंबांनी जपलेली ही परंपरा आता प्रयागराजच्या सांस्कृतिक ओळखीचा भाग बनली आहे.